) -تکواژهای آزاد قاموسي و دستوري يك تكواژ به شمار می آیند.
تکواژهای قاموسی ، مانند اسم ها، صفت ها، بن مضارع افعال (پرداز، ساز) و بن ماضی افعال بی قاعده (رفت، گفت) که معمولاً در فرهنگ لغات تنظیم و معنا شده اند.
یا به عبارت دیگر، به تکواژهایی که ممکن است به تنهایی به صورت واژه های ساده به کار روند یا پایه ی واژه را در واژه های فعل یا غیر فعل تشکیل دهند، تکواژ واژگانی یا قاموسی گفته می شود، مانند:
الف) گیاه، گرم، دفتر، کتاب، میز، دهان و ... .
ب) "خند" در «می خندد»، "ساز" در «می سازد» و ... .
تکواژهای دستوري كار آن ها پيوند واژه ها و جمله ها يا مشخّص كننده ي نقش واژه ها ست . اين تكواژ ها همان حروف ونقش نماها هستند؛هرکدام یک تکواژاند و عبارت اند...
1- نقش نماي اضافه ( -ِ ، ي جانشين كسره ) مثل : درِكلاس ، خداي بزرگ
نكته: : كسره در ميان كلماتي چون «تختِ خواب » تكواژ وابسته يا وند است نه تكواژ آزاد .
2- نقش نماي متمّمي ( حروف اضافه ) : از ،در ، براي ، سوي ، بدونِ ، با و...... مثل : سويِ باغ ( سوي + باغ )
3- نقش نماي مفعولي ( را ) شاهنامه را خواندم .
4- نقش نماي منادا ( اي ، يا ، ايا ، الف در آخر اسم ) مثل : ياحسين ( يا+ حسين )
5-نقش نماي حروف ( وابسته ساز وهم پايه ساز ) مثل : كه ،تا ، پس ، اگر ، اگرچه ، به طوري كه و.... / امّا ، ولي ، يا ، و
6- ضماير متّصل ( -َ م ، -َ ت ، -َ ش ، -ِ مان ، -ِ تان ، -ِ شان )
نكته: اين ضماير اگر به اسم اضافه شوند ، مضافٌ اليه هستند واگر به فعل اضافه شوند ، مفعول يا متمّم هستند . مثل : كتا بش (مضافٌ اليه ) خندان ديدمش ( مفعول )
2)- کسره ی زیر کلمات (برای-، از برای-، بهر- ، بدون-...) که واج - در این گونه حروف اضافه متعلق به خود واژه ها هستند و نقش نمای اضافه نیستند، یک تکواژ جدا محسوب نمی شوند. از بهر-: /از/ بهر-/ ، بدون-: /بدون-
3)- واج های میانجی تکواژ به شمار نمی آیند؛ مانند : « ی » در کلمات مختوم به مصوّت ؛ « نامهیِ ، گویایِ ، دانشجویِ ، کشتیِ » در این مواقع یا ترکیب « ی » به همراه « ـِـ » را یک تکواژ محسوب میکنیم ( یِ = ( 1 تکواژ ) ) و یا به تنهایی « ـِـ را یک تکواژ محسوب کرده واج میانجی « ی » را حذف میکنیم .
واجهای میانجی دیگر ؛ مثل : « ک » در کلماتی مانند « نیاکان ، پلّکان » ، « ج » در « ترشیجات ، مربّاجات » ، « گ » در « زندگی ، پرندگان ، جویندگان » ، « د » در کلماتی مانند « بـِدان ، بـِدین » ، « هـ » در کلماتی مانند « بهش ، بهت » ، « و » در کلماتی مانند « آهوان ، زانوان ، بانوان »
4) - از میان انواع «ي » فقط «ي اسنادي » و ضمایرمتصل)م – ت – ش – مان - تان – شان( هم تکواژ و هم واژه به شمار می آید، در حالی که انواع دیگر«ي » فقط تکواژ محسوب می شوند؛ مانند : دانشمندی
تکواژ ← دان + -ِ ش + مند + ی
واژه ← دانشمند + ی = دانشمند هستی
5) - تکواژهای ماضی ساز )د – ت – ید – اد(علاوه بر آن که در شمارش تکواژهای افعال ماضی با قاعده منظور می گردند، در شمارش تکواژهای اسم و صفت هم به حساب می آیند؛مانند :
کشیدم : تکواژ ← کش + ید + َ م
خورده باشد: تکواژ ← خور + د + ه + باش + -َ د /
خوردنی: تکواژ ← خور + د + -َ ن + ی/
خریدار: تکواژ ← خر + ید + ار/
6)- در فعل هایـی کـه شناسـه ظاهـر نمی شود و شناسه ی محـذوف با علامت تهی «Ø» نشان داده می شـود،در شمارش تکواژها، علامت تهی نیـز یک تکواژ به شمار می آیـد مانند :
رفته بود: تکواژ ← رفت + ه + بود + Ø / واژه ← رفته بود
بترسان: تکواژ ← ب+ ترس + ان + Ø / واژه ← بترسان
نکته1)- : سوم شخص مفرد ماضی مستمر دارای دو تکواژ تهی است:
داشت می رفت: تکواژ ← داشت + Ø + می + رفت + Ø / واژه ← داشت می رفت
نکته2) -: در فعل های آینـده تکواژ تهـی کاربـرد ندارد زیـرا در ایـن فعل ها شناسـه به فعل کمکی(خواه) افزوده می شود:
خواهد رفت: تکواژ ← خواه + -َ د + رفت/
7) بن مضارع و بن ماضي افعال يك تكواژ آزاد محسوب مي شوند . مثل : « پرس» در « مي پرسد »
8) - كلماتي كه پيشوندهاي غير كاربرد در امروز دارند ، يك تكواژ آزاد به شمار مي آيند. چون زبان شناسان پيشينه باستاني زبان را در نظر نمي گيرند . مثل : دبستان ، ديروز ، كدخدا ، سياوش ، تهمينه ، زمستان ، ديوار، ناودان
9) - نشانههاي اختصاري تکواژ به حساب نميآيند زیرا باوجود آن که معنی دارند،این معنی ناشی از مقوله ی اعتبار زبانی نیست بلکه از یک قرارداد اجتماعی حاصل می شود،یعنی هریک نشانه ای است که ذهن را به سوی یک مفهوم قراردادی رهنمون می سازد. مانند : (ص) ، (ع) ، (ره)
10) - حروفي چون : اگرچه ، به طوري كه ، چنان كه ، تا اين كه ، همين كه و.... از دو يا چند تكواژ ساخته مي شوند
11)- شناسه ي سوم شخص مفرد در افعال ماضي ، فقط در ماضي التزامي ظاهر مي شود ودر ساير افعال شناسه تهي است .اگر «د » مشاهده شد ، و قبل از آن « -ٌ » بيايد ، « د » شناسه است درغير اين صورت،علامت ماضي ساز است . مثل : خورد ، ترسيد Ø ، مي نويسٌد : د
12 )- : شناسه ها چه مذكور باشند چه محذوف ، يك تكواژ به حساب مي آيند . درافعال سوم شخص مفرد ماضي (به جزماضي التزامي ) ، فعل هاي امر مفرد ،و سه فعل « است ، هست ونيست » شناسه ي محذوف آن ها به عنوان تكواژ صفر درشمارش تكواژ ها يك تكواژ به حساب مي آيد . مثل : است Ø / برو ( ب + رو + Ø ) / نوشت Ø
13)-در شمارش تعداد تكواژ افعال ماضي نقلي نبايد فعل « است » را دوباره زنده كرد بنابراين تكواژهاي فعل مذكور را به صورت (خور+د+ ه + ام ) در نظر مي گيرند .
14)- علامت هاي ماضي ساز ( د ، يد ، ت ، اد ) در افعال باقاعده ( افعالي كه مستقيمأ درساختمان ماضي آن ها ، بن مضارع وجود دارد ) يك تكواژند . مثل : مي خورد م ( مي + خور + د + -َ م )
15)- باید توجّه کرد که برخی از کلمات به دو شکل در واژگان ما ضبط و ثبت شدهاند ؛ مثل : بنهای مضارع « گو ، جو ، آ .. = گوی ، جوی ، آی ... » ، اسمهایی مانند « خدا = خدای ، جا = جای » بنابراین در هر دو صورت ، چه با « ی » چه بدون « ی » یک تکواژ محسوب میشوند . ؛ مثلاً : گویم = گو ( گوی ) + ـَم یا خدایگان = خدا ( خدای ) + ان ( گان
16)- توجّه و تجزیه و محاسبهی تکواژ گذراساز « ان » به عنوان یک تکواژ : رساند = رس ( بن مضارع ) + ان ( پسوند گذراساز + د ( پسوند ماضی ساز ) + Ø (شناسهی صفر ) ، میجهانیدند = می + جه + ان (پسوند گذرا ساز ) + ید ( پسوند ماضی ساز ) + ـَند ( شناسه ) یا افعالی مانند : رهاند + Ø ، خوراند + Ø ، پراند + Ø ، دواند + Ø و ...
17) _ کسره ی بین دو واژه(نقش نمای اضافه) یک تکواژ است. کار- مفید: کار/ -- / مفید/
18)_ بن های ماضی و مضارع فعل ها، تکواژ آزاد محسوب می شوند. دانا: دان(آزاد)/ ا/(وابسته) ، خداشناس: خدا(آزاد)/ شناس(آزاد)/
19) _ علامت های جمع هم یک تکواژاند. کتاب ها: کتاب/ ها/، دانشمندان: دان/ - ش/ مند/ ان/
20)- « نون»، مصدری (رفتن ،آمدن) یک تکواژوابسته ازنوع اشتقاق است.( شکافتن )، شکافت +ن = دوتکواژ
21)- می/همی/ ن /م/ب/، تکواژوابسته ازنوع تصریفی است.
22- انواع (ی)،نکره « کتابی» مصدری «خوبی» لیاقت «رفتنی» نسبت «بهشهری»،تکواژآزاد ازنوع تصریفی است.
23)- شا ید اگر به معنی شایسته باشد دوتکواژ به شمار می آید اما اگر به معنی احتمالا باشد یک تکواژ
24)- واژه نیست سه تکواژ دارد .(ن+ا ست+0)
25)- واژه دیدنی سه تکواژ دارد.(دید+ن+ ی)
26)- واژه همایش سه تکواژ دارد.(هم +آی +ش)
27)- نکات جمع مکسر نکته یک تکواژ دارد.
نکته: جمع های مکسر مقدار تکواژ ایجاد نمی کند
28)- معمولا یک تکواژ دارد.
نکته: تنوین درتکواژ شماری ازکلمه جدا نمی شود.
29)- واژه الغرض یک تکواژ دارد.
نکته: ال درتکواژ شماری ازکلمه جدا نمی شود.
30)- واژه گونه اگر به معنای صورت باشد ،یک تکواژ دارد. اما اگر به معنینوع باشد دوتکواژ است.
31)- واژه روان اگربه معنی جاری باشد دو تکواژ اما اگربه معنی روح باشد یک تکواژ.
32)- واژه باید دوتکواژ،بای بن مضارع بایستن به معنای لازم بودن.